Azərbaycan Futbol Ensiklopediyası: XX əsrin əvvəllərindən bu günə

Azərbaycanda futbol XX əsrin əvvəllərində, Bakının sürətli sənaye yüksəlişi ilə birlikdə meydana çıxdı. Neft limanı və zavodlar ölkəyə xarici mütəxəssislər gətirdi, onlarla birlikdə isə ingilis oyunu şəhərin həyətlərinə və meydançalarına girdi. Yüz ildən artıq bir yol keçən bu oyun bu gün milli kimliyin bir hissəsidir: Neftçinin flaqman ənənəsi, Qarabağın Avropa səfərləri və minlərlə azarkeşin tribuna mədəniyyəti. Bu salnamə həmin yolu mərhələ-mərhələ açır.

İlk illər: liman şəhərindən doğan oyun

XX əsrin əvvəllərində Bakı imperiyanın ən sürətli böyüyən şəhərlərindən biri idi. Neft hasilatı ətrafında yaranan beynəlxalq mühit şəhərə yeni vərdişlər gətirdi və futbol qısa zamanda gənclərin ən sevimli oyununa çevrildi.

İlk komandalar əsasən zavod, liman və dəmir yolu işçiləri arasında yarandı. Meydançalar sadə idi, top isə çox vaxt özəl sifarişlə tikilirdi, lakin matçlar şəhərin müxtəlif rayonlarını bir-biri ilə qarşılaşdırırdı.

Bu illərdə futbol hələ sistemli çempionat deyildi; oyun dostluq və rayon yarışları çərçivəsində keçirilirdi. Buna baxmayaraq, oyunun qaydaları və komanda mədəniyyəti məhz bu dövrdə formalaşdı.

Sovet dövrü: respublika çempionatı və flaqman

SSRİ dövründə Azərbaycan futbolu vahid ittifaq sisteminin bir hissəsi oldu. Bakının «Neftyanik» komandası 1937-ci ildə yaradıldı və tezliklə respublikanın əsas simasına çevrildi.

İttifaq çempionatında iştirak respublika futboluna yüksək tələb gətirdi: peşəkar məşq, taktiki hazırlıq və səfər matçları təcrübəsi. Respublika daxilində isə ayrıca çempionat keçirilir, Xankəndi, Ağdam və Sumqayıt komandaları mübarizə aparırdı.

Bu dövrün zirvəsi 1966-cı ildə gəldi: Neftçi SSRİ çempionatının bürünc medalını qazandı. Bu, Azərbaycan futbolunun ittifaq səviyyəsindəki ən yüksək nailiyyəti kimi tarixə düşdü.

Bakı matçları: tribunalar və öküz ürəklilər

Sovet dövründə Bakı matçları şəhərin ictimai həyatında xüsusi yer tuturdu. Respublika stadionunun tribunaları xüsusilə böyük oyunlarda tam dolu olurdu.

11 iyul 1960-cı ildə Neftçi İstanbulun «Qalatasaray» komandasını 3:1 hesabı ilə məğlub etdi və həmin matçı 50 min azarkeş izlədi. Bu, stadionun rekord tamaşaçı göstəricisi kimi yadda qaldı.

Tribuna mədəniyyəti yalnız hesabdan asılı deyildi: azarkeşlər üçün matç həftənin əsas hadisəsi, stadion isə şəhərin görüş yerinə çevrilmişdi.

Müstəqillik: 1992-ci ilin başlanğıcı

1992-ci ildə müstəqil Azərbaycanın ilk futbol çempionatı keçirildi. Həmin il ölkə futbol federasiyası da (AFFA) yaradıldı və milli çempionatın hüquqi əsasları qoyuldu.

İlk mövsüm «Yüksək Liqa» adı altında başladı və Neftçi ilk çempion oldu. Klubların sayı, format və təqvim sonrakı illərdə dəfələrlə dəyişdi.

1994-cü ildə Azərbaycan həm FIFA, həm də UEFA-nın üzvü oldu. Bu addım milli komandanın və klubların Avropa turnirlərinə yolunu açdı.

Çempionatın formalaşması: adlar və formatlar

Çempionat 1992–2007-ci illərdə «Yüksək Liqa» adı ilə keçirildi, sonra isə «Premyer Liqa» adını aldı. Turnirin təşkili 2008-ci ildən Peşəkar Futbol Liqasının məsuliyyətinə verildi.

2001/02 və 2002/03 mövsümləri keçirilmədi; bu, müstəqil çempionatın salnaməsində nadir fasilə kimi qaldı. Digər illərdə isə çempion müntəzəm olaraq müəyyənləşdi.

İllər boyu 12 klub sabit iştirakçı bazasına çevrildi və çempionat iki dairəli sistemlə, ev və səfər matçları ilə oynanılmağa başladı.

Şərəf lövhəsi: titulların bölgüsü

33 titulun böyük hissəsi üç kluba aiddir. Qarabağ 12, Neftçi 9, Kəpəz 3 çempionluqla salnamənin əsas fiqurlarıdır.

Şəmkir, Bakı, İnter Bakı və ya indiki adı ilə Şamaxı iki dəfə, Turan, Xəzər Lənkəran və Sabah isə bir dəfə çempion olub. Bu siyahı çempionatın nə qədər geniş coğrafiyaya yayıldığını göstərir.

Titulların bölgüsü həm də dövrləri əks etdirir: 1990-cı illərdə bölgə klubları güclü idi, 2010-cu illərdən sonra isə Ağdam klubu uzun seriyaya imza atdı.

Avropa yolu: klubların qitə təcrübəsi

UEFA üzvlüyündən sonra Azərbaycan klubları Avropa turnirlərində müntəzəm iştirak etməyə başladı. İlk illərdə təcrübə toplamaq çətin olsa da, hər mövsüm yeni rəqiblər və yeni səviyyə gətirdi.

2017/18 mövsümündə Qarabağ Çempionlar Liqasının qrup mərhələsinə çıxdı. Bu, ölkə klub futbolu üçün keyfiyyətcə yeni mərhələ idi.

2023/24 mövsümündə isə Qarabağ Avropa Liqasında 1/8 finala qədər irəlilədi. Belə nəticələr çempionatın beynəlxalq nüfuzunu gücləndirdi.

Stadionlar: oyunun səhnəsi

Müasir Azərbaycan futbolunun ən böyük arenası Bakı Olimpiya Stadionudur. 2015-ci ildə açılan bu stadion UEFA-nın ən yüksək kateqoriyasına uyğundur.

2020-ci ildə Avropa çempionatının oyunları, 2019-cu ildə isə UEFA Avropa Liqasının finalı məhz bu arenada keçirildi. Tofiq Bəhramov adına Respublika Stadionu isə ölkənin tarixi arenasıdır və hazırda yenidənqurma mərhələsindədir.

Bölgələrdə də müasir meydançalar tikildi: Sumqayıt, Gəncə və Ağdam klubları öz tribunalarında oynayır. Bu, çempionatın coğrafiyasını genişləndirdi.

Nəsillərin yaddaşı: əfsanələr

Azərbaycan futbolunun yaddaşı adlarla ölçülür. Anatoli Banişevski Neftçinin və milli komandanın simvolu idi; onun 288 oyunu və 121 qolu klub tarixinin ən parlaq səhifəsidir.

Ələkbər Məmmədov sovet futbolunun ən yaxşılarından biri kimi həm Bakıda, həm də Moskvanın «Dinamo» komandasında oynadı və sonra futbol haqqında kitablar yazdı.

Tofiq Bəhramov isə dünya futbolunda nadir iz qoydu: 1966-cı il dünya çempionatının finalında yan hakim olan azərbaycanlı hakim bu gün adı stadiona verilmiş yeganə hakimdir.

Bugün və sabah: ensiklopediyanın davamı

Bu gün çempionat 12 klubun mübarizəsi ilə davam edir. Gənc klublar Sabah və Zirə artıq şərəf lövhəsində öz yerlərini tutublar və rəqabəti gücləndirirlər.

Milli komanda beynəlxalq turnirlərdə müntəzəm iştirak edir, klublar isə Avropa arenasında təcrübə toplayır. Bütün bunlar bir əsrdən artıq davam edən yolun məntiqi davamıdır.

Bu salnamə heç vaxt bitmir. Hər yeni mövsüm şərəf lövhəsinə yeni sətir, yaddaşa isə yeni ad əlavə edir; ensiklopediya isə həmin sətirləri qoruyub saxlamaq üçün var.

Hakimlər və oyunun ədaləti

Azərbaycan futbolunun beynəlxalq tarixində hakimlik xüsusi yer tutur. Ölkə dünyaya futbol hakimliyi sahəsində nadir ad qazandırıb və bu ad milli futbolun qürur səbəblərindən biridir.

Hakim təhsili və hakimlik məktəbi müstəqillikdən sonra sistemli şəkildə quruldu. Bu gün azərbaycanlı hakimlər beynəlxalq turnirlərdə də təmsil olunur.

Oyunun ədaləti futbolun əsas prinsipidir: nəticə meydançada müəyyənləşməlidir. Bu prinsip çempionatın legitimliyini və azarkeş etimadını qoruyur.

Azarkeş mədəniyyəti və tribuna yaddaşı

Azərbaycanda futbol mədəniyyəti tribunalarda yaşayır. Klub rəngləri, marşlar və ləqəblər nəsillər arasında ötürülən simvollara çevrilib.

Böyük matç axşamları şəhər üçün xüsusi hadisədir. Stadion yolları, tribuna ab-havası və matç sonrası müzakirələr futbolun gündəlik həyatla bağını göstərir.

Milli komandanın matçları isə bu mədəniyyəti ölkə səviyyəsinə qaldırır: bayraq, marş və ümumi həyəcan futbolu milli kimliyin bir hissəsinə çevirir.

• Miladın ilk onilliklərində Bakının liman və zavod komandaları
• 1937-ci ildə «Neftyanik» adı ilə yaranan gələcək Neftçi
• 1966-cı ildə qazanılan SSRİ bürünc medalı
• 1992-ci ildə keçirilən ilk müstəqil çempionat
• 2017/18-də Qarabağın Çempionlar Liqası qrup mərhələsi
• 2023/24-də Avropa Liqasında 1/8 final nailiyyəti
• 33 titulun doqquz klub arasında bölüşdürülməsi

Çempionatın salnaməsi təkcə qaliblərin siyahısı deyil; o, ölkə futbolunun inkişaf mərhələlərini, böhran və yüksəliş illərini də əks etdirir. Hər mövsüm klubların hazırlıq səviyyəsini, maliyyə imkanlarını və rəqabət gücünü göstərir.

Titulların bölgüsü dövrləri göstərir: 1990-cı illərdə bölgə klubları güclü idi, 2000-ci illərdə Bakı klubları üstünlük qazandı, 2010-cu illərdən sonra isə Ağdam klubu uzun seriyaya imza atdı.

Azarkeşlər üçün çempionat sadəcə xal cədvəli deyil, həftənin gözlənilən hadisəsidir. Tribuna mədəniyyəti, klub şərəfi və şəhər rəqabəti bu yarışın davamlı hissəsidir.

Format dəyişiklikləri çempionatın ruhunu da dəyişir: komandaların sayı, oyun günləri və pley-off mərhələsi yarışın dinamikasına birbaşa təsir edir və salnamədə aydın iz buraxır.

Bu salnamə bir ölkənin futbol yaddaşını toplayır: limandan başlayan oyun, ittifaq səviyyəsində qazanılan bürünc medal, müstəqillikdən sonra qurulan çempionat və Avropa arenasına çıxan klublar. Hər nəsil öz səhifəsini yazdı və ensiklopediya həmin səhifələri bir yerdə saxlayır.