Azərbaycan futbolunun xronologiyası : tarix və salnamə

Azərbaycan futbolunun tarixi bir neçə əsas mərhələyə bölünür: erkən illər, sovet dövrü, müstəqillik və beynəlxalq dövr. Hər mərhələnin öz açar tarixləri var və bu səhifə həmin tarixləri bir xətt üzərində toplayır. Xronologiya oxucuya futbolun necə formalaşdığını və hansı addımların milli oyunun səviyyəsini yüksəltdiyini göstərir.

Klub yaranmalarının ili

1937-ci ildə Bakıda «Neftyanik» komandası yaradıldı; bu klub sonralar Neftçi adı ilə respublikanın ən köklü klubu oldu.

1951-ci ildə Ağdamda «Məhsul» kollektivi yarandı; bu kollektiv sonralar «Qarabağ» adını alaraq ölkənin ən titullu klubuna çevrildi.

1959-cu ildə Gəncədə Kəpəz komandası yaradıldı və bölgə futbolunun əsasını qoydu.

Sovet dövrünün açar tarixləri

1960-cı ildə Neftçi İstanbulun «Qalatasaray» komandasını 3:1 hesabı ilə məğlub etdi; matçı 50 min azarkeş izlədi.

1966-cı ildə Neftçi SSRİ çempionatının bürünc medalını qazandı və Azərbaycan futbolunun sovet səviyyəsindəki ən yüksək nailiyyətini əldə etdi.

1977, 1988 və 1990-cı illərdə respublika çempionatında müxtəlif klublar titul qazandı; 1991-ci ildə isə Sumqayıtın «Xəzər»i çempion oldu.

Müstəqillik dövrü

1992-ci ildə ilk müstəqil çempionat keçirildi və AFFA yaradıldı. Həmin il ölkə kuboku da təsis olundu.

1994-cü ildə Azərbaycan həm FIFA, həm də UEFA-nın üzvü oldu; bununla milli komanda və klublar beynəlxalq turnirlərə qatıldı.

2008-ci ildə Peşəkar Futbol Liqası yaradıldı və çempionatın təşkili yeni struktur çərçivəsində quruldu.

Beynəlxalq dövr

2017/18 mövsümündə Qarabağ Çempionlar Liqasının qrup mərhələsinə çıxdı; bu, klub futbolu üçün keyfiyyətcə yeni mərhələ idi.

2019-cu ildə UEFA Avropa Liqasının finalı Bakı Olimpiya Stadionunda keçirildi.

2020-ci ildə Avropa çempionatının oyunları həmin stadionda oynanıldı; 2023/24 mövsümündə isə Qarabağ Avropa Liqasında 1/8 finala çıxdı.

Çempionatın salnaməsi

1992-ci ildən bəri 33 çempionluq titulu qazanılıb; 2001/02 və 2002/03 mövsümləri isə keçirilməyib.

Ən çox titul Qarabağa aiddir (12), ondan sonra Neftçi (9) və Kəpəz (3) gəlir.

Titullar bütün ölkəyə yayılıb: Bakı, Ağdam, Gəncə, Tovuz, Şəmkir, Lənkəran və Şamaxı klubları çempion olub.

Xronologiyanın oxunması

Bu xronologiya ayrı-ayrılıqda götürülmüş tarixlər toplusu deyil; tarixlər bir-birini tamamlayır.

Klub ənənəsi beynəlxalq üzvlüyə, beynəlxalq üzvlük isə Avropa uğurlarına şərait yaradıb.

Beləliklə, hər tarix özündən sonra gələn mərhələnin əsasını qoyub.

Xronologiyadan oxunan əsas nəticələr

Xronologiya göstərir ki, Azərbaycan futbolu tədricən və mərhələli şəkildə inkişaf edib: əvvəlcə klub ənənəsi, sonra respublika səviyyəsi, daha sonra beynəlxalq sistemə inteqrasiya.

Hər mərhələ əvvəlkinin üzərində qurulub. Klub məktəbi olmadan beynəlxalq uğur, beynəlxalq təcrübə olmadan isə davamlı nəticə mümkün deyil.

Bu ardıcıllıq həm də göstərir ki, futbol uzunmüddətli sərmayə tələb edən sahədir; nəticə illər sonra görünür.

Beləliklə, xronologiya sadəcə tarixlər siyahısı deyil, inkişaf məntiqinin xəritəsidir.

• 1937-ci ildə Neftyanikin yaradılması
• 1966-cı ildə SSRİ bürünc medalı
• 1992-ci ildə ilk müstəqil çempionat
• 1994-cü ildə FIFA və UEFA üzvlüyü
• 2017/18-də Çempionlar Liqasının qrup mərhələsi

Ensiklopedik bələdçinin məqsədi oxucuya futbolun quruluşunu aydın şəkildə çatdırmaqdır: tarix, qurumlar, turnirlər və terminlər bir-biri ilə bağlıdır və yalnız birlikdə tam mənzərə yaradır.

Futbolun idarəçiliyi və təşkili görünməz, lakin həlledici işdir: təqvim, qayda, hakim təyinatı və lisenziyalaşdırma düzgün qurulmasa, ən yaxşı oyun da səviyyəsini itirir.

Azərbaycan futbolunun xronologiyası klub ənənəsindən beynəlxalq arenaya uzanan yolu göstərir. Hər mərhələ növbətinin əsasını qoyub və bu davamlılıq milli futbolun kimliyini formalaşdırıb.